Printer-friendly version
C�ng tr�nh NCKH c?a CNVC Khoa


Browse the glossary using this index

Special | A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O
P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | ALL

T

:

KH?O S�T C�C T? X?NG H� TH�N T?C "TH�M, M?, D??NG"

TR??NG TH? DI?M

??i h?c S? ph?m ?� N?ng

I. ??T V?N ??:

C�c t? x?ng h� c?a ng�n ng? c?u th�nh m?t ch?nh th? nguy�n v?n. ?� l� m?t h? th?ng - c?u tr�c c�c y?u t? tr? ng??i trong ho?t ??ng giao ti?p. N?i dung v� gi� tr? c?a t?ng y?u t? ???c x�c ??nh nh? v�o s? ??i l?p gi?a y?u t? ?y v?i t?t c? c�c y?u t? c�n l?i c?a h? th?ng th�ng qua nh?ng quan h? b�n trong.

Ta bi?t r?ng c�ch s? d?ng t? x?ng h� lu�n lu�n thay ??i theo s? thay ??i c?a x� h?i. H? th?ng ng�n ng? n�i chung v� h? th?ng t? x?ng h� n�i ri�ng lu�n l� h? th?ng ??ng v� m?, s? thay ??i v? l??ng c?a c�c y?u t? trong h? th?ng x?ng h� t?t y?u k�o theo s? thay ??i v? ch?t - c?u tr�c c?a h? th?ng. Ho?t ??ng th? nghi?m, t�m ki?m m?t h? th?ng t? x?ng h� v?a gi?n ti?n ?? ph� h?p v?i x� h?i hi?n ??i, v?a b?o ??m t�nh l?ch s?, v?n ho� trong giao ti?p ?ang ???c m?i ng??i trong x� h?i ti?n h�nh m?t c�ch c� ch? ??nh ho?c th?m ch� r?t t? nhi�n, kh�ng ch? ??nh. V?i xu h??ng ng�y c�ng �tr� th?c h?n� v� c?ng �ngh? s? h?n� (t? d�ng c?a gi�o s? Nguy?n Lai), trong m?t t??ng lai kh�ng xa ng??i Vi?t s? t�m ???c m?t h? th?ng x?ng h� h?p l�, to�n m?.

? b�i vi?t n�y, ch�ng t�i t?p trung kh?o s�t n?i dung ng? ngh?a c?a c�c t? x?ng h� "th�m, m?, d??ng" trong th? ??i l?p c?a n� v?i m?t s? t? kh�c trong h? th?ng t? x?ng h� th�n t?c Vi?t v� xu h??ng �r?ng d?n� c?a ch�ng trong ti?ng Vi?t hi?n ??i.

II. KH?O S�T N?I DUNG NG? NGH?A C?A C�C T? �TH�M, M?, D??NG�

1. So s�nh c�c t? �th�m, m?, d??ng� v?i c�c t? �ch?ng, v?, d�u, r?�

1.1. Ngay t? khi ng??i Vi?t c� t?p qu�n s? d?ng danh t? th�n t?c, c�c danh t? �th�m, m?, d??ng� ?� ???c s? d?ng ?? x?ng h� trong gia ?�nh v� giao ti?p x� h?i. Trong h? th?ng danh t? th�n t?c Vi?t, c�c t? �ch?ng, v?, d�u, r?� c�ng v?i c�c t? �th�m, m?, d??ng� c� chung ngh?a t?: �kh�ng c� quan h? huy?t th?ng�, ??u v?n l� nh?ng t? g?i t�n c�c ch?c ph?n c� ???c do quan h? h�n nh�n. ?i?m kh�c nhau l� ? ch?: n?u nh? �th�m, m?, d??ng� kh�ng ch? ???c d�ng ?? x?ng h� t??ng ?ng ch�nh x�c ho?c kh�ng t??ng ?ng ch�nh x�c trong ph?m vi gia ?�nh m� c�n c� th? ???c s? d?ng trong x?ng h� giao ti?p x� h?i (d� kh�ng ph? bi?n r?ng r�i b?ng c�c danh t? ch? quan h? huy?t th?ng) th� �ch?ng, v?, d�u, r?� kh�ng c� ???c kh? n?ng n�y.

1.2 Khi ti?n h�nh ph�n t�ch c?u tr�c ngh?a c?a c�c danh t? th�n t?c Vi?t, ch�ng t�i t?m ph�n t�ch ngh?a t? c?a c�c t? n�y nh? sau:

*. Ch?ng: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: quan h? ??i ?ng v?i v?)2; (nam)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? b?ng vai v?i T�I - th? h? (0))5; (kh�ng c� ??i l?p n?i ngo?i)6.

*. V?: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: quan h? ??i ?ng v?i ch?ng)2; (n?)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? b?ng vai v?i T�I - th? h? (0))5; (kh�ng c� ??i l?p n?i ngo?i)6.

*. D�u: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: quan h? ??i ?ng v?i nh� ch?ng)2; (n?)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? do T�I sinh ra - th? h? 1)5; (kh�ng c� ??i l?p n?i ngo?i)6.

*. R?: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: quan h? ??i ?ng v?i nh� v?)2; (nam)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? do T�I sinh ra - th? h? 1)5; (kh�ng c� ??i l?p n?i ngo?i)6.

* Th�m: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (n?)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c d??i b? m?)5; (??ng n?i)6

*. M?: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (n?)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c tr�n ho?c d??i b? m?)5; (??ng ngo?i)6

*. D??ng: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (nam)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c tr�n ho?c d??i b? m?)5; (??ng n?i ho?c ??ng ngo?i)6

1.3. Nh?n x�t:

a) N?u c�c t? �ch?ng, v?, d�u, r?� thu?c th? h? b?ng vai v?i Ego th� �th�m, m?, d??ng� thu?c th? h? tr�n Ego: b?ng vai v?i b? m? Ego - th? h? �l� t??ng� v� v?a ?? g?n g?i ?? th�n m?t, v?a b? tr�n ?? ?? t�n k�nh v� ??nh r� danh ph?n. ?�y l� l� do m� ? th? h? n�y s? l??ng t? ??n g?i t�n c�c th�nh vi�n c?a n� l� cao nh?t so v?i 9 th? h? c?a gia t?c (h? th?ng c?u t?c): 10 t? .

b) H?n n?a ta nh?n th?y c�c c?p t? �ch?ng - v?�, �d�u - r?� ??u bi?u th? quan h? s? h?u nhau, t?n t?i cho nhau v� v� nhau - ??i ?ng (1 -1). Quan h? n�y ph?n �nh m?t c�ch tr?c ti?p quan h? h�n nh�n v� d? d�ng b? l�i xu?ng h�ng th? y?u khi c�c th�nh vi�n n�y ho� nh?p v�o c?ng ??ng gia t?c. V?i s? xu?t hi?n c?a "con", "ch?ng, v?" tr? th�nh "cha, m?". V?i s? xu?t hi?n c?a "ch�u", "ch?ng, v?" tr? th�nh "�ng, b�", hay "ch�, th�m", "c?u, m?", "c�, d??ng"... Theo Ti?n s? L� Ng?c V?n, t�c gi? c?a cu?n �Gia ?�nh Vi?t Nam v?i ch?c n?ng x� h?i ho�� th� nh?ng m?i quan h? theo chi?u d?c (quan h? gi?a c�c th? h?) - quan h? th? nh?t - ???c coi tr?ng h?n quan h? theo chi?u ngang (quan h? v? ch?ng) - quan h? th? hai. Quan h? th? nh?t chi ph?i quan h? th? hai.[7. tr.30] ?i?u n�y c� ngh?a l� quan h? v? ch?ng ph?n n�o b? m? ?i trong c�c quan h? th�n t?c. Trong m?t b�i vi?t tr??c ?�y, ch�ng t�i ?� th? l� gi?i t??ng ??i k? nguy�n nh�n c?a vi?c t?i sao c�c t? �ch?ng, v?, d�u, r?� kh�ng ???c s? d?ng ?? x?ng h� tr�n c? s? ng�n ng? h?c v� v?n ho� - x� h?i h?c. [xem 4, tr. 70-72]

C�c t? �th�m, m?, d??ng� tuy c?ng mang ngh?a t? �kh�ng c� quan h? huy?t th?ng� v� c?ng nh?m ??nh danh c�c ch?c ph?n c� ???c do h�n nh�n nh?ng h�n nh�n ch? l� chi?c c?u n?i, l� ?i?u ki?n c?n ?? n?y sinh quan h? m� ch�ng ph?i ph?n �nh. ?i?u ki?n ?? cho c�c t? �th�m, m?, d??ng� t?n t?i l� s? c� m?t c?a t? �ch�u�. Quan h? gi?a th�nh vi�n �ch�u� v?i c�c th�nh vi�n kh�ng c� quan h? huy?t th?ng v?i n� l� �th�m, m?, d??ng� ph?i th�ng qua m?t quan h? huy?t th?ng. Hay n�i c�ch kh�c, chi?c c?u n?i gi?a th�m v?i ch�u l� ch�, gi?a m? v?i ch�u l� c?u, gi?a d??ng v?i ch�u l� c�, d�. �Ch�, c?u, c�, d�� l� nh?ng ng??i c� quan h? huy?t th?ng v?i �ch�u�. Ph?i ch?ng v� b?c c?u qua m?t quan h? huy?t th?ng m� c�c t? �th�m, m?, d??ng� kh�ng c�ng chung s? ph?n v?i c�c t? �ch?ng, v?, d�u, r?�. Kh�c v?i "ch?ng, v?" c�c c?p t? �b? - m?�, �ch� - th�m�, �c?u - m?�, �c� - d??ng�, �d� - d??ng� kh�ng ch? t?n t?i cho nhau m� c�n t?n t?i cho nh?ng ??i t??ng kh�c: ch� l� ch?ng c?a th�m, l� ch� c?a ch�u; cha l� ch?ng c?a m?, l� cha c?a con... (ch�ng t�i ?� t?m g?i l� "?a quan h?"). C�c t? �th�m, m?, d??ng� ??u ch? nh?ng th�nh vi�n c?a th? h? b?ng vai v?i b? m? (tr�n Ego), c?n ???c t�n k�nh. V?i nh?ng l? tr�n m� v? tr� c?a c�c t? �th�m, m?, d??ng� ???c kh?ng ??nh. V� v?y kh�c v?i �ch?ng, v?, d�u, r?� ch�ng c� ?? t? c�ch ?? gia nh?p v�o h? th?ng x?ng h�.

C�c danh t? th�n t?c �th�m, m?, d??ng� tr�ng nhau ? nh?ng n�t ngh?a 1, 2, 4 v� ??i l?p nhau ? ba n�t ngh?a 3, 5, 6. C? th? l� nh?ng d?u hi?u l�m ch�ng ph�n bi?t v?i nhau: gi?i t�nh, b?c tr�n hay d??i (so v?i b? m?) v� ??i l?p ??ng n?i ho?c ??ng ngo?i.

2. Kh?o s�t n?i dung ng? ngh?a c?a t? �d??ng�

2.1 Trong ph?m vi gia ?�nh, v?i l?i x?ng g?i t??ng ?ng ch�nh x�c, t? d??ng ???c d�ng ?? g?i ch?ng c?a c� ho?c d�. Ch?ng sau c?a m? c?ng g?i b?ng d??ng. Nh?ng theo ch�ng t�i, t? d??ng - ch?ng c?a m? - kh�ng ph?i l� h�nh th�i g?c m� ch? l� h�nh th�i ph?, l� c�ch n�i t?t c?a cha d??ng. C? s? cho s? chuy?n ngh?a n�y l� n�t ngh?a: gi?i t�nh (nam) v� n�t ngh?a kh�ng c� quan h? huy?t th?ng. Kh? n?ng chuy?n ngh?a ?� c?ng g�p ph?n n�i l�n c�i v? th? kh�ng m?y g?n b� c?a th�nh vi�n d??ng trong h? th?ng gia t?c. Kh�ng ph?i ng?u nhi�n m� cha ru?t ???c g?i b?ng cha, cha nu�i c?ng g?i l� cha nh?ng cha gh?, cha d??ng th� l?i g?i b?ng h�nh th�i ph?: d??ng. Nh?ng ??a con ri�ng c?a v? ?� t?ng ai o�n:

�...�o v� vai, v� ho�i v� hu?

M? c� ch?ng r?i ch?ng ngh? ??n con

M?t m�m ba b?n d?a ngon

D??ng gh? n�ch h?t ?? con nh?n th�m �

Trong gia t?c, m?i quan h? gi?a ch?ng c?a c�, d� v?i ch�u th??ng v?n kh�ng ???c g?n g?i. V? th? ?� xa n�y l?i c�ng xa h?n b?i c�c quy ??c c?a x� h?i.

Lu?t tri?u L� (Lu?t H?ng ??c) ?� c� nh?ng quy ??nh v? c�ch th?c ?? tang v� th?i h?n ?? tang trong 9 th? h? (sau n�y Lu?t Gia Long c?ng gi? nguy�n nh? v?y). N?u nh? lu?t quy ??nh r?t t? m?, ch?t ch? v? th?i h?n ?? tang c�c th�nh vi�n trong gia t?c theo m?c ?? t? tr�n xu?ng, trong ?� qui ??nh ch�u ?? tang ch� v� v? ch� (th�m), b�c trai v� v? b�c trai (b�c g�i) ??u b�nh ??ng nh? nhau l� 1 n?m, ?? tang c� 5 th�ng, qui ??nh c? th?i h?n ?? tang ch? em d�u, con d�u, ch�u d�u... nh?ng kh�ng h? ?? c?p ??n vi?c ?? tang c?u, d�, m?, d??ng, con r?...

V�o cu?i ??i L�, Ti?n s? H? S? T�n (1690 - 1760) - hi?u l� Th? Mai, ng??i l�ng Ho�n H?u (Qu?nh L?u, Ngh? An) so?n ra cu?n "Th? Mai gia l?". Ng??i Vi?t v? sau trong c�c phong t?c h�n nh�n, tang ma ??u d?a theo cu?n n�y. Cu?n s�ch ?� b? sung th�m: th?i h?n ch�u ?? tang c?u, d� l�: 5 th�ng, con r? ?? tang cha m? v?: 1 n?m v� ng??c l?i cha m? v? ?? tang con r?: 3 th�ng. N?u s�ch kh?ng ??nh d�u ph?i ?? tang h? h�ng b�n ch?ng ho�n to�n nh? ch?ng m�nh th� s�ch c?ng kh?ng ??nh: ngo�i cha m? v? ra, con r? kh�ng ph?i ?? tang b?t c? ng??i n�o kh�c b�n h? v?; v� ch�u kh�ng ?? tang ch?ng c�, ch?ng d�, v? c?u... Trong d�n gian c� c�u:

"L�ng gi?ng c�n ?? ba ng�y

Ch?ng c�, v? c?u m?t ng�y c?ng kh�ng"

Hay: �Ch?ng c�, v? c?u, ch?ng d�

Trong ba ng??i ?y ch?t th� kh�ng tang �

Nh?ng c�u ca dao tr�n kh?ng ??nh t�nh "ng??i d?ng" c�n h?n "ng??i d?ng" c?a m? v� d??ng.

H?n n?a, ng??i Vi?t Nam v?n tr?ng c�ng huy?t th?ng h?n kh�c huy?t th?ng, trong c�ng huy?t th?ng th� tr?ng nam h?n n? v� h? qu? c?a n� l� tr?ng d�u (v? con trai) h?n r? (ch?ng con g�i), m� d??ng v?a kh�c huy?t th?ng v?a l� r?.

2.2 Xem x�t t? d??ng so v?i c�c t? ch�, c?u.

* Ch�: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (nam)3; (c� quan h? huy?t th?ng, kh�ng tr?c h?, tr�nh t? g�y)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c d??i b? m?)5; (??ng n?i)6

* C?u: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (nam)3; (c� quan h? huy?t th?ng, kh�ng tr?c h?, tr�nh t? g�y)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c tr�n ho?c d??i b? m?)5; (??ng ngo?i)6

* D??ng: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (nam)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c tr�n ho?c d??i b? m?)5; (??ng n?i ho?c ??ng ngo?i)6

Ch? ??ng c?a d??ng trong h? th?ng gia t?c ?� "h?t b�ng" v�o h? th?ng t? x?ng h� khi?n cho t? d??ng c� v? tr� r?t "h?m hiu" trong h? th?ng x?ng h�. C? th? l� t? d??ng r?t �t ???c s? d?ng trong x?ng h� giao ti?p x� h?i; trong ph?m vi x?ng h� gia ?�nh, t? d??ng c?ng ?ang c� khuynh h??ng l�i d?n kh?i h? th?ng. Khi x?ng g?i v?i ch?ng c?a c� (em b?), d??ng ???c thay b?ng ch�; v?i ch?ng c� (ch? b?), d??ng ???c thay b?ng b�c; v?i ch?ng d�, d??ng ???c thay b?ng c?u ho?c ch�. "Ch�, b�c, c?u" c� c�ng n�t ngh?a gi?i t�nh (nam) v� n�t ngh?a th? h? - th? h? (-1) v?i d??ng nh?ng ??i l?p v?i d??ng ? n�t ngh?a "c�ng huy?t th?ng". S? chuy?n ho� k? tr�n c?a t? d??ng ph?n �nh xu h??ng huy?t th?ng ho� trong x?ng h�.

2.3. Nh?n x�t:

a) Hai t? ch� v� c?u ch? kh�c nhau ? n�t ngh?a 6: ??ng n?i/??ng ngo?i.

b) Hai t? ch� v� d??ng kh�c nhau ? n�t ngh?a 4: c�ng huy?t th?ng/kh�c huy?t th?ng, n�t ngh?a 6: ??ng n?i/??ng ngo?i v� n�t ngh?a th? b?c (d??ng v?a ch? b?c tr�n v?a ch? b?c d??i b? m?) .

C�c khuynh h??ng �tr?ng g?n h?n xa�, �tr?ng c�ng huy?t th?ng h?n kh�c huy?t th?ng�, �tr?ng n?i h?n tr?ng ngo?i� v� khuynh h??ng �th�n m?t ho� ?� d?n ??n vi?c l?a ch?n t? ch� ?? thay cho c?u v� d??ng khi ch? c�c th�nh vi�n gi?i t�nh nam, b?c d??i b? (c?ng nh? t? b�c thay cho c?u, d??ng b?c tr�n b?).

3. Kh?o s�t n?i dung ng? ngh?a c?a 2 t? �th�m, m?� - c� c�ng gi?i t�nh n?

3.1 Trong ph?m vi gia t?c, v?i l?i x?ng g?i t??ng ?ng ch�nh x�c, th�m d�ng ?? g?i v? c?a ch� (em b?), m? d�ng ?? g?i v? c?a c?u (anh hay em m?). V?i l?i x?ng g?i kh�ng t??ng ?ng ch�nh x�c, theo nguy�n t?c n�ng b?c thay ng�i, th�m c�n l� t? m� ng??i ?�n �ng c�ng v? c?a m�nh g?i ng??i em d�u, m? l� t? ng??i ?�n b� c�ng ch?ng m�nh g?i ng??i em d�u (g?i thay vai con). T? m? d� v?a d�ng ?? ch? ng??i ph? n? ? b?c tr�n ho?c d??i m? trong x?ng h� t??ng ?ng ch�nh x�c nh?ng khi x?ng h� t??ng ?ng kh�ng ch�nh x�c th� ch? th??ng d�ng ?? g?i em d�u (b?c d??i c?a Ego) m� �t khi g?i ch? d�u. Nguy�n nh�n c?a ch�ng l� v� anh r?, ch? d�u ???c em v?, em ch?ng g?i l� anh ch? nh? anh ch? ru?t v� v� anh ch? v?n ?� ? b?c tr�n n�n kh�ng c?n ph?i g?i thay ng�i ?? n�ng b?c theo nguy�n t?c �x?ng khi�m h� t�n� n?a. Khi ch? d�u ?� ??ng tu?i, n?u c?n thi?t ph?i g?i thay con th� ng??i ta th??ng g?i ch? d�u l� b�c.

Trong x?ng h�, t? th�m ???c s? d?ng v?i s?c th�i th�n m?t h?n r?t nhi?u so v?i t? m?. L� do l� v� ng??i Vi?t v?n tr?ng ??ng n?i h?n ??ng ngo?i. Ng??i x?a c� c�u:

�C?u ch?t m? ra ng??i d?ng

Ch� t�i c� ch?t th�m ??ng l?y ai! �

?�y l� l?i n�i r?t c?c ?oan nh?ng th?c ch?t l� nh?m kh?ng ??nh tr�ch nhi?m ph?i �thay ch?ng g�nh v�c giang san nh� ch?ng� c?a th�m, kh?ng ??nh v? tr�, t�nh c?m g?n b� c?a th�m ??i v?i Ego. Ch�nh v� v?y m� ? ph??ng ng? Trung, t? th�m ???c d�ng ?? g?i th�n m?t ng??i ph? n? ?� c� ch?ng trong x?ng h� giao ti?p x� h?i. G?p nhau ngo�i ???ng, ng??i ta c� th? ch�o nhau: �?i ch? v? h? th�m?�, �C� r? kh�ng th�m?�. Trong khi ?�, t? m? l?i d�ng ?? g?i ng??i ph? n? trong t�nh hu?ng m�nh kh�ng h�i l�ng v? h? (V� d?: Chi r?a m?; Th�i ?i m?; ho?c �Kh�ng m? th� ch? c?ng ?�ng, M? ?i m?y th�ng ch?ng tr�ng m? v?�...). Trong x?ng h� giao ti?p x� h?i, t? m? ???c d�ng v?i nhi?u s?c th�i ngh?a kh�c xa v?i ngh?a t? v?ng g?c. Trong x� h?i c� giai c?p, m?c ?? �b?t qu�ng l�m h?� b?ng c�c t? ch�, b�c kh�ng ???c gi?i ch? ch?p nh?n. V� th? c?p t? c?u - m? v?i c�c n�t ngh?a ch? s? k�nh tr?ng, n�t ngh?a ch? s? g?n g?i v?a ?? ?? r�ng bu?c t�nh c?m v� tr�ch nhi?m, v?a ?? xa ?? ng?n c�ch ?� ???c m?t s? gia ?�nh quy?n qu� d�ng ?? g?i v? ch?ng ch?. Th?i Ph�p thu?c, nh?m kh?ng ??nh s? ph�n bi?t ??a v?, c?p t? c?u - m? ???c s? d?ng r?ng r�i ?? g?i cai l�nh, th?y k� v� x?ng h� v?i nhau cho ra v? sang tr?ng ? c�c gia ?�nh th�nh ph? (v? ch?ng g?i nhau, con c�i g?i cha m?). ? m?t s? gia ?�nh hi?m con, kh� nu�i con, c?ng c� t?c con c�i g?i b? m? l� c?u, m?.

T??ng t? nh? tr??ng h?p t? d??ng, xu h??ng huy?t th?ng ho� chi ph?i c? 2 t? x?ng h�: th�m, m?. Tr??c ?�y, khi ?� g?i m?t ng??i ?�n �ng n�o ?� kh�ng c� quan h? huy?t th?ng v?i m�nh l� ch� th� th??ng g?i v? �ng ?y l� th�m nh?m th�n m?t ho�: xem v? ch?ng h? kh�ng l� ru?t th?t c?a m�nh. Th? nh?ng, ng�y nay, trong x?ng h� giao ti?p x� h?i, khi ?� g?i ng??i ch?ng l� ch� ho?c c?u th� ng??i ta c� xu h??ng g?i v? l� c� thay cho th�m, m?. B?i v� x?ng h� giao ti?p x� h?i kh�ng c?n ph?i t??ng ?ng ch�nh x�c.

3.2 Xem x�t c�c t? d�, th�m, m? so v?i t? c�:

C� : (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (n?)3; (c� quan h? huy?t th?ng, kh�ng tr?c h?, tr�nh t? g�y)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c tr�n ho?c d??i b? m?)5; (??ng n?i)6

D� : (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (n?)3; (c� quan h? huy?t th?ng, kh�ng tr?c h?, tr�nh t? g�y)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c tr�n ho?c d??i b? m?)5; (??ng ngo?i)6

* Th�m: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (n?)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c d??i b? m?)5; (??ng n?i)6

*. M?: (ng??i)1; (th�nh vi�n c?a h? th?ng gia t?c: ?a quan h?)2; (n?)3; (kh�ng c� quan h? huy?t th?ng)4; (thu?c th? h? sinh ra T�I - th? h? -1, b?c tr�n ho?c d??i b? m?)5; (??ng ngo?i)6

3.3 Nh?n x�t:

a) Hai t? c� v� d� ch? kh�c nhau ? n�t ngh?a 6: ??ng n?i/??ng ngo?i.

b) Hai t? c� v� th�m kh�c nhau ? n�t ngh?a 4: c�ng huy?t th?ng/kh�c huy?t th?ng v� n�t ngh?a th? b?c (th�m ch? b?c d??i b? m?).

c) Hai t? c� v� m? kh�c nhau ? n�t ngh?a 4: c�ng huy?t th?ng/kh�c huy?t th?ng v� n�t ngh?a 6: ??ng n?i/??ng ngo?i.

C?ng nh? ? tr??ng h?p a, c�c khuynh h??ng �tr?ng g?n h?n xa�, �tr?ng c�ng huy?t th?ng h?n kh�c huy?t th?ng�, �tr?ng n?i h?n tr?ng ngo?i� v� khuynh h??ng �th�n m?t ho� ?� d?n ??n vi?c l?a ch?n t? c� ?? thay cho d�, th�m, m? khi ch? c�c th�nh vi�n gi?i t�nh n?, b?c d??i b?. V?i s? chuy?n bi?n � ngh?a n�y, n�t ngh?a gi?i t�nh, th? h? v� c�ng v?i n� l� n�t ngh?a ph�i sinh ch? s? t�n tr?ng ???c gi? nguy�n trong khi n�t ngh?a ch? s? th�n m?t, g?n g?i ???c t?ng c??ng.

4. D� mu?n d� kh�ng v?n ph?i c�ng nh?n r?ng trong m?t t??ng lai kh�ng xa ch�ng ta c?ng ph?i �chia tay� v?i c�c danh t? th�n t?c �th�m, m?, d??ng�. Hay n�i c�ch kh�c, c�c t? �th�m, m?, d??ng� ?ang c� xu h??ng ch?u c�ng s? ph?n v?i c�c t? �v?, ch?ng, d�u, r?� - nh?ng t? c� c�ng chung ngh?a t? ch? nh?ng th�nh vi�n �kh�ng c� quan h? huy?t th?ng�- l� kh�ng ???c s? d?ng ?? x?ng h�. Hi?n ? c�c th�nh th? c� nhi?u gia ?�nh ?� cho ph�p thay c�c c?p t? c?u-m?, c�-d??ng, d� d??ng, ch�- th�m b?ng c?p c�-ch�. Ngh?a l� t?t c? c�c th�nh vi�n thu?c b?c d??i cha m? m�nh, n?u l� nam th� ??u ???c g?i l� ch�, l� n? th� ??u ???c g?i l� c� m� kh�ng ph�n bi?t l� em cha hay m?, em trai ru?t hay em r?, em g�i ru?t hay em d�u c?a b? m?. Nh? v?y v?i s? thay ??i gi� tr? c?a c�c y?u t? trong h? th?ng, ch?u �p l?c c?a h? th?ng, ngo?i di�n c?a hai t? c� ch� s? ???c m? r?ng ?�ng k?.

Tuy nhi�n, theo ch�ng t�i, �s? ph?n� c?a c�c t? d�, c?u, th�m, m?, d??ng kh�ng nh? nhau. C�c t? d� v� c?u v?i ngh?a t? �c�ng huy?t th?ng� s? c�n gi? ???c v? th? c?a m�nh l�u h?n so v?i �th�m, m?, d??ng� trong x?ng h� gia ?�nh. ??i v?i x?ng h� x� h?i, do ?� chuy?n bi?n � ngh?a kh� xa so v?i ngh?a g?c ban ??u n�n t? d� v� ??c bi?t l� c?u s? c�n t?n t?i l�u d�i trong v?n t? x?ng h� ti?ng Vi?t. ??c bi?t l� ? c�c v�ng ph??ng ng? kh�c nhau th� di?n bi?n n�y c?ng kh�c nhau: ? ph??ng ng? Trung v� Nam, c�c t? th�m, c?u, d�, m?, d??ng v?n ???c s? d?ng t??ng ??i nghi�m ng?t, ph? bi?n trong x?ng h� giao ti?p gia ?�nh; th?m ch� t? d??ng ? m?t s? v�ng c�n ???c s? d?ng ?? x?ng h� giao ti?p x� h?i.Ch�ng t�i s? b�n k? h?n v? hai t? c?u, d� trong m?t b�i vi?t kh�c.

III. K?T TH�C V?N ??:

Tr�n ?�y ch�ng t�i ?� ti?n h�nh kh?o s�t n?i dung ng? ngh?a c?a c�c t? x?ng h� "th�m, m?, d??ng" v� xu h??ng thu h?p ph?m vi c?a ch�ng trong ho?t ??ng h�nh ch?c. V?i khu�n kh? b�i vi?t nh?, c�n nhi?u v?n ?? ch�ng t�i ch?a c� ?i?u ki?n tr�nh b�y s�u. Ch�ng t�i hi v?ng s? c� d?p ti?n h�nh kh?o s�t s�u h?n v� kh?o s�t ??y ?? h?n c�c t? x?ng h� c� ngu?n g?c danh t? th�n t?c c�n l?i trong nh?ng b�i vi?t sau.

T�I LI?U THAM KH?O

1. Nguy?n T�i C?n (1995), T? lo?i danh t? trong ti?ng Vi?t hi?n ??i, Nxb Khoa h?c x� h?i, H� N?i.

2. ?? H?u Ch�u (ch? bi�n), B�i Minh To�n (1993), ??i c??ng ng�n ng? h?c, Nxb Gi�o d?c, H� N?i.

3. Nguy?n V?n Chi?n (1991), "S?c th�i ??a ph??ng c?a c�c danh t? th�n t?c Vi?t", t?p ch� Ng�n ng?, (2).

4. Tr??ng Th? Di?m (1999), �Ngh?a v� s? chi ph?i c�ch s? d?ng c?a c�c danh t? th�n t?c k?, ch?t, ch�t, v?, ch?ng, d�u, r?�, t?p ch� Ng�n ng?, (6).

5. Mai Xu�n Huy (1998), "C�c cung b?c c?a ng�n ng? trong giao ti?p v? ch?ng ng??i Vi?t", ?ng x? ng�n ng? trong giao ti?p gia ?�nh ng??i Vi?t, Nxb V?n ho� th�ng tin, H� N?i.

6. Nguy?n Lai (1990), Nh�m t? ch? h??ng v?n ??ng trong ti?ng Vi?t, ??i h?c T?ng h?p, H� N?i.

7. L� Ng?c V?n (1998), Gia ?�nh Vi?t Nam v?i ch?c n?ng x� h?i ho�, Nxb Gi�o d?c, H� N?i.

Keyword(s):