?I T�M PHONG C�CH CHUNG C?A V?N H?C

TS. Nguy?n Kh?c S�nh


Trong c�c v?n ?? v? phong c�ch v?n h?c ? ta, cho ??n nay, trong c�c c�ng tr�nh, gi�o tr�nh l� lu?n ph?n l?n ??u n�i t?i v?n ?? phong c�ch th?i ??i, phong c�ch c� nh�n c?a nh� v?n. C�c kh�a c?nh kh�c c?a phong c�ch nh? phong c�ch th?i ??i, phong c�ch tr�o l?u, phong c�ch d�n t?c tuy c?ng c� ???c nh?c t?i nh?ng h?u nh? ch?a ???c b�n b?c v� v?n d?ng v�o th?c ti?n bao l?m. Theo nh?p ?? ph�t tri?n v� giao l?u, h?i nh?p c?a cu?c s?ng hi?n nay, v?n ?? phong c�ch chung ???c nh�n nh?n r� h?n v� ?� ??n l�c c?n xem, x�t c? th? v?n ?? r?t ph?c t?p n�y.

Nh�n v�o l?ch s? v?n ??, th� t? xa x?a cho ??n hi?n ??i, tr�n ph?m vi to�n th? gi?i, v?n ?? phong c�ch chung bao gi? c?ng ???c xem x�t b�n phong c�ch c� nh�n, th?m ch� l� m?u s? chung ?? nh�n nh?n ra phong c�ch c� nh�n. ? th?i Hi L?p c?, theo Aristote, ph�t ng�n l� t??ng l� k?t h?p h�i h�a gi?a logic v� c?m x�c d?u hi?u c?a n� l� c� k?t c?u v� c� phong c�ch. K?t c?u ?�i h?i b�i v?n ph?i c� b? c?c g?m nhi?u ph?n li�n k?t h?p l�, c�n phong c�ch ?�i h?i ph?i c� c�c ph?m ch?t chung, c? b?n v� c�c ph?m ch?t c� nh�n. Phong c�ch ???c hi?u ch? y?u l� phong c�ch ng�n ng?, c�c ph??ng ti?n c?a n� l� c�ch s? d?ng ?�ng ??n c�c t? ??ng ngh?a, ??ng �m, c�c t�nh t?, c�c ?n d? �Aristote vi?t trong Tu t? h?c (Rhetorica) nh? sau: �Phong c�ch s? c� ???c c�c ph?m ch?t c?n ph?i c�, n?u nh? n� tr�n ??y t�nh c?m, n?u nh? n� ph?n �nh ???c t�nh c�ch v� ph� h?p v?i t�nh h�nh th?c t? c?a s? v?t�. C�c ph?m ch?t c? b?n ?� c�n th? hi?n qua nh?p ?i?u, b? c?c �theo �ng, phong c�ch (ng�n ng?) ph?i ???c trau chu?t v� trang nh�. ?� ch�nh l� phong c�ch ng�n ng? chung c?a ng�n ng? v?n h?c. ?arli v� Vamana, hai nh� l� lu?n v?n ngh? c? ?n ?? trong c�c c�ng tr�nh c?a m�nh (Kaviadarsa v� Kavialankarasutra) c?ng ?� tr�nh b�y h?c thuy?t v? c�c ph?m ch?t c?a phong c�ch chung � phong c�ch hay, bao g?m c? c�c y?u t? tu s?a ng�n t? ti�u bi?u cho c�c t�c ph?m, ??c bi?t l� nguy�n t?c dhvani - �m th? , ch? kh�ng bi?u tr?c ti?p, l�m cho v?n b?n gi�u ch?t th?. C�c nh� l� lu?n c? ?i?n Trung Qu?c nh? L?u Hi?p, Chung Vinh, T? Kh�ng ?? c?ng n�u ra t? t??ng v? chu?n m?c v?n ch??ng nh?, � l?c ngh?a� c?a L?u Hi?p. Nh? v?y, phong c�ch chung nh? l� chu?n m?c c?a v?n ch??ng ?� ???c ?? xu?t t? s?m.

Kh�i ni?m phong c�ch c� nh�n th?c s? ???c ?? xu?t t? th? k? XVIII. V?i Buffon, phong c�ch l� s? bi?u hi?n ho�n m? v�o t�c ph?m c�i nh�n c�ch, t? t??ng, t�nh c?m c?a ch? th? s�ng t?o. Xin l?u � l� kh�i ni?m phong c�ch c?a Buffon kh�ng ch? �p d?ng cho v?n h?c, m� cho m?i s�ng t�c v? t? t??ng nh? khoa h?c, tri?t h?c, l?ch s?. V? sau Marx c?ng s? d?ng kh�i ni?m phong c�ch n�y ?? ?�nh gi� t�c ph?m v? kinh t? h?c c?a Prudon. T? t??ng n�y ???c Flaubert (Ph�p), Rauli (Anh) t�n th�nh.

V?i Goethe, phong c�ch l� s? th?ng nh?t ch? quan v� kh�ch quan trong s�ng t�c, khi nh� v?n v?a v??t l�n tr�n m?i s? m� ph?ng ??n gi?n ??i v?i t? nhi�n, v?a v??t l�n tr�n c�i t�c phong , ki?u c�ch ch? quan c?a nh� v?n. V?i H�gel, ph�t tri?n t? t??ng c?a Ph�n Rum�, phong c�ch ???c hi?u l� ph??ng th?c bi?u hi?n, quy lu?t ngh? thu?t c?a m?t lo?i h�nh ngh? thu?t n�o ?�: phong c�ch th?, phong c�ch nh?c k?ch.

Nh? v?y, ? th? k? XVIII ??n th? k? XIX, kh�i ni?m phong c�ch kh�ng ph?i ch? nh?n m?nh v�o phong c�ch c� nh�n. ?i v�o l?nh v?c s�ng t?o ngh? thu?t, phong c�ch ng�n ng? ph?i nh??ng ch? cho c�c ph??ng di?n kh�c nh? c� t�nh, quy lu?t ngh? thu?t. ?�ng ch� � l� v�o th? k? XVIII, khi kh�i ni?m phong c�ch c� nh�n ???c ?? xu?t th� t?i ??c, nh� m? h?c Winc Kelmann ?� ??a ra kh�i ni?m phong c�ch nh? m?t ph?m tr� c?a l?ch s? ngh? thu?t. �ng ?� n�i ??n phong c�ch th?i ??i v� phong c�ch c� nh�n ngh? s? trong c�c d�n t?c; do th?i ??i ??i thay m� ngh? thu?t c� nh?ng phong c�ch kh�c nhau�V� d?, �ng chia ngh? thu?t Hi L?p c? l�m 4 th?i k? v?i 4 phong c�ch: Phong c�ch ???ng n�t, Phong c�ch cao c?, Phong c�ch ??p, Phong c�ch chi?t trung.

Sang th? k? XIX, H. Taine trong Tri?t h?c ngh? thu?t (1865 � 1869), quan ni?m v?n h�a l?ch s? v? v?n h?c ngh? thu?t d?a tr�n c? s? m� ph?ng ??i s?ng, c?ng n�i t?i phong c�ch th?i ??i. Ch?ng h?n, phong c�ch ngh? thu?t Hi L?p c?, Phong c�ch C? ??c gi�o, Phong c�ch tao nh� qu� t?c cung ?�nh th?i Louis XIX c� ?nh h??ng t?i h?u nh? to�n ch�u �u: �, Anh, Nga, ??c, T�y Ban Nha. Khi n�o v?n h?c xa r?i th?c t? th� phong c�ch suy tho�i.

V�o th? k? XX Ken Viper trong s�ch L?ch s? c�c phong c�ch c?a ngh? thu?t t?o h�nh (1910), Henr�ch V�nf?lin trong c�ng tr�nh C�c kh�i ni?m c? b?n c?a l?ch s? ngh? thu?t � v?n ?? ti?n ho� c?a phong c�ch trong ngh? thu?t m?i (1915), t�c gi? M? W.Fleming trong s�ch Ngh? thu?t v� quan ni?m (1947), c?ng ??u l?y kh�i ni?m phong c�ch chung, phong c�ch th?i ??i, tr�o l?u ?? nghi�n c?u m� t? qu� tr�nh l?ch s? c?a ngh? thu?t. Nh� nghi�n c?u v?n h?c Nga D.S.Likhachov nh?n ??nh: � Trong th?i ??i c?a ch�ng ta c� th? n�i v? phong c�ch th?i ??i, nh? phong c�ch bar�c� trong ch?ng m?c m� n� th? hi?n trong t?t c? c�c lo?i h�nhho?t ??ng ngh? thu?t, trong nh?ng gi?i h?n th?i gian v� gi?i h?n ??a l�.� Ph?i ch?ng trong m?i th?i ??i ??u t?n t?i c�i m� ch�ng ta c� th? g?i l� phong c�ch th?i ??i. Xem th? ?? th?y trong l?ch s? v?n h?c ngh? thu?t kh�i ni?m phong c�ch chung lu�n lu�n c� vai tr� c?a n�, b�n c?nh kh�i ni?m phong c�ch c� nh�n. Th?m ch� n� c�n c� c? vai tr� trong c�c th?i ??i, khi ?i?u ki?n ?? xu?t hi?n phong c�ch c� nh�n ch?a ch�n mu?i.

C�c c�ng tr�nh l� lu?n ??u th? k? XX nh? c?a V.Girmunski, c?a E.Utitz ??u ??t kh�i ni?m phong c�ch th?i ??i v�o vi tr� quan tr?ng c?a l� lu?n v? phong c�ch.

Th? nh?ng v? ph??ng di?n l� lu?n, trong gi?i l� lu?n c�c n??c x� h?i ch? ngh?a tr??c ?�y, ??c bi?t t? khi l� lu?n hi?n th?c x� h?i ch? ngh?a ra ??i v�o nh?ng n?m 30 c?a th? k? XX, ng??i ta c� xu hu?ng ch? th?a nh?n phong c�ch c� nh�n nh? l� s? th? hi?n ?a d?ng c?a ph??ng ph�p chung, s? th?ng nh?t v? ph??ng ph�p v� s? ?a d?ng c?a phong c�ch c� nh�n, v� nh? v?y ?� thu h?p ph?m vi bi?u hi?n c?a hi?n t??ng phong c�ch, xa r?i m?t truy?n th?ng nghi�n c?u ?� c� h�ng tr?m n?m.

C�ng tr�nh L� lu?n phong c�ch (1968) c?a N.Sokolov c� th? coi l� t�c ph?m ??u ti�n trong c�c n??c x� h?i ch? ngh?a ??t l?i v?n ?? phong c�ch. �ng kh?ng ??nh phong c�ch l� m?t hi?n t??ng ngh? thu?t, th? hi?n quy lu?t c?a ngh? thu?t, l� ph?m tr� th?m m? trong t?t c? m?i ngh? thu?t. B?n ch?t c?a m?i s? th?ng nh?t c?a m?i th�nh t? ngh? thu?t theo nh?ng quy lu?t ??c th�. ?i theo quan ?i?m c?a m?t lo?t t�c gi? nh? : H.V�nf?lin, V. Handenstein, Ph? r�ch, K.Viper, ch? y?u ch? th?a nh?n phong c�ch nh? m?t hi?n t??ng l?ch s?, x� h?i, th?i ??i ch? kh�ng ph?i th?a nh?n phong c�ch c� nh�n! Ng??c l?i v?i quan ?i?m quen thu?c c?a Trofimov, Timofiev, Elsbes, M.B. Khravchekon� N.Sokolov cho r?ng � Xem phong c�ch l� hi?n t??ng c� nh�n d? ??a ??n s? ph? nh?n b?n ch?t x� h?i c?a h?. Kh�ng c� phong c�ch c� nh�n t�ch r?i x� h?i�. �ng kh�ng xem c� t�nh s�ng t?o c� nh�n ( theo c�ch hi?u c?a Khravchenko) l� nh�n t? t?o th�nh phong c�ch, b?i v� theo �ng, n?u ?� xem phong c�ch l� m?t quy lu?t c?a ngh? thu?t th� kh�ng ???c xem n� nh? l� bi?u hi?n c?a c� t�nh s�ng t?o v?n l� m?t hi?n t??ng t�m l�, b?i hai ph??ng di?n ?� n?m ? hai b�nh di?n kh�c nhau. Xin l?u � th�m, c?ng v�o l�c n�y ( 1967) G.Antonine ? Ph�p ?� n�i Saint Beuve kh�ng hi?u g� Stendhail b?i v� hai �ng m?i ?i t�m ti?u s? c?a ng�i Beile! T? ?� �ng cho r?ng phong c�ch c� nh�n l� s? bi?u hi?n c?a phong c�ch chung, t?c l� phong c�ch th?i ??i, phong c�ch tr�o l?u. �ng ?� l?p lu?n r?ng, n?u ph??ng ph�p chung c� s? th? hi?n ri�ng v? m?t c� nh�n th� ?� l� ph??ng ph�p ri�ng ch? kh�ng ph?i l� phong c�ch ri�ng. C�n ?� n�i phong c�ch c� nh�n th� ?� l� s? th? hi?n ri�ng c?a phong c�ch chung ph?i ph?c t�ng quy lu?t chung. Nh? v?y, ng??i ta kh�ng th? nghi�n c?u phong c�ch ri�ng m� kh�ng x�t ??n phong c�ch chung.

?� ??n l�c ph?i ?i t�m nh?ng bi?u hi?n v� c? s? l� lu?n c?a phong c�ch chung, b?i v� s? v?n ??ng c?a v?n h?c kh�ng th? ch? l� s? t�ch lu? kh�ng ng?ng c�c phong c�ch c� nh�n m� c�n ? ch? m?i giai ?o?n v?n h?c ??u mang l?i cho l?ch s? m?t phong c�ch m?i, v� kh�ng c� l� do g� ?? ch? n�i phong c�ch c� nh�n m� d� d?t, kh�ng n�i ??n phong c�ch chung. M?t kh�c, phong c�ch c� nh�n kh�ng th? t? n� h�nh th�nh m� kh�ng c� t�c ??ng c?a m?t phong c�ch chung n�o ?�. Trong truy?n th?ng nghi�n c?u v?n h?c Trung Qu?c x?a, ng??i ta ph�n bi?t ???c phong c�ch v?n h?c H�n v?i phong c�ch th?i L?c Tri?u, ph�n bi?t ???c phong c�ch ???ng v?i phong c�ch T?ng, ph�n bi?t Nguy�n, Minh , Thanh. ? ph??ng T�y, c�ng l� ngh? thu?t th?i Trung ??i, nh?ng ng??i ta ph�n bi?t phong c�ch Bizantin th?i k� ??u v?i phong c�ch La M� t?ng l? v� phong c�ch La M� phong ki?n; c�ng l� phong c�ch Barroco th?i ch?ng c?i c�ch t�n gi�o, phong c�ch Barroco qu� t?c th?i Louis XIV, phong c�ch Barroco h?n ch? c?a th?i kh�i ph?c v??ng tri?u. Nh?ng ?i?u ?� ?� tr? th�nh th??ng th?c c?a gi�o tr�nh v? l?ch s? ngh? thu?t.

V?y phong c�ch chung l� g�? N� c� nh?ng ??c ?i?m g�?

Theo D.S. Likhachov, th? nh?t, phong c�ch chung l� phong c�ch ngh? thu?t m� n� v??t l�n tr�n ch?t li?u c? th? nh? ng�n ng?, �m thanh, m�u s?c, th? lo?i, c� t�nh, ?? c� th? c� ??c ?i?m chung ?nh h??ng t?i c�c lo?i h�nh ngh? thu?t kh�c nhau. Ch?ng h?n nh? phong c�ch Barroco ?� n�i tr�n, th? hi?n trong h?i ho?, ki?n tr�c, ?i�u kh?c, �m nh?c, v?n h?c. T??ng t?, phong c�ch l�ng m?n trong v?n h?c 1932 � 1945 c?a Vi?t Nam v?a th? hi?n trong ti?u thuy?t T? l?c v?n ?o�n, trong th? m?i, trong �m nh?c v� trong h?i ho?. Trong v?n h?c, phong c�ch chung th? hi?n ? t?t c? m?i th? lo?i, v� ?� l� m?t l?p, m?t ph?m tr� phong c�ch b�n c?nh c�c l?p kh�c nh? phong c�ch c� nh�n, phong c�ch d�n t?c, phong c�ch tr�o l?u�.

Th? hai, phong c�ch chung, ??c bi?t l� phong c�ch th?i ??i l� s? bi?u hi?n c?a tr�nh ?? k? thu?t bi?u hi?n, c?a tr?ng th�i v?n ho�, x� h?i, t?p qu�n t�m l� th?i ??i ?� h�nh th�nh n�n phong c�ch. Phong c�ch th? hi?n t?p trung ? c�ch th? hi?n th? gi?i v� con ng??i, c?m th? b?n th�n ngh? thu?t. Ch?ng h?n ngh? thu?t Ai C?p c? ??i c� n?n t?ng l� t�n gi�o Ai C?p, t�n gi�o v? c�i ch?t; tr�i l?a, n?n t?ng c?a ngh? thu?t Hi L?p c? ??i l� th? gi?i quan y�u ??i. Khi n�o n?i dung v� h�nh th?c cu?c s?ng thay ??i th� ngh? thu?t, v?n l� bi?u hi?n c?a cu?c s?ng ?� c?ng l� thay ??i, v� s? ??i thay ?� � ch�nh l� ??i thay phong c�ch� (E.Utitz: Phong c�ch l� g�?).

Trong v?n h?c Vi?t Nam giai ?o?n 1930 � 1945, gi?i khoa h?c ?� n�i ??n phong c�ch c� nh�n c?a c�c nh� v?n, nh� th? ti�u bi?u; c?ng ?� n�i ??n phong c�ch hi?n th?c, phong c�ch l�ng m?n. Nh?ng c?ng c� th? n�i ??n phong c�ch th?i ??i th? hi?n ? c�c ?i?m sau:

+ M?t l�, quan ni?m l� t�nh ??i v?i cu?c ??i, ni?m tin v�o khoa h?c, ti?n b?, l? c�ng b?ng, t? t??ng b�nh ??ng, t? do. Khi Th? m?i ?�i h?i th? hi?n nhu c?u gi?i ph�ng c� t�nh trong t�nh c?m c?ng l� l�c c�c ti?u thuy?t T? l?c v?n ?o�n ??u tranh cho c�c quy?n con ng??i c?a c� nh�n; v� c?ng l� l�c c�c ti?u thuy?t hi?n th?c l�n �n x� h?i b?t c�ng ch� ??p l�n s? ph?n con ng??i sau l?y tre l�ng. M?t s? nh� v?n T? l?c v?n ?o�n c� phong c�ch hi?n th?c ch�nh l� do ?nh h??ng c?a phong c�ch th?i ??i trong c?m h?ng t? c�o v� tr? t�nh. V?n h?c C�ch m?ng xu?t hi?n trong giai ?o?n n�y c?ng mang t�nh l� v� t�nh l� t??ng r?t ??m.

+ Hai l�, s? hi?n ??i h�a ??ng lo?t c�c th? lo?i v?n h?c do ti?p thu ?nh h??ng c?a v?n h?c ph??ng T�y. Th? m?i, ti?u thuy?t, truy?n ng?n, ph�ng s?, k?ch n�i, du k�, t�y b�t, ph� b�nh v?n h?c nh?t lo?t xu?t hi?n, thay th? h?n c�c th? lo?i truy?n th?ng. C�c h�nh th?c truy?n th?ng nh? th? b?y ch?, n?m ch?, l?c b�t,�??u ???c c?u tr�c l?i.

+ Th? ba, c�c nh� v?n, nh� th? d� s�ng t�c theo th? lo?i n�o ??u ?� c?t ??t v?i truy?n th?ng t?p c? m� t? m�nh c?u t?, s�ng t?o, vai tr� ch? th? c?a t�c gi? ??t l�n h�ng ??u. Ng??i ta ph�n bi?t r� r�ng s�ng t�c v� ph�ng t�c, l?ch s? v� ti?u thuy?t l?ch s?. Nguy?n C�ng Hoan, V? Tr?ng Ph?ng, Ng� T?t T?, Nam Cao�c�ng m?t lo?t nh� Th? m?i ?a d?ng v? phong c�ch c� nh�n ?� ti�u bi?u cho � th?c ch? th? n?i b?t, nh? l� m?t ??c tr?ng c?a phong c�ch th?i ??i.

+ Th? t?, kh�c v?i l?i v?n truy?n th?ng n?ng v? v?n ?i?u ??ng ??i v?i ?i?u ng�m nh?p nh�ng, l?i v?n hi?n ??i chuy?n h?n sang v?n xu�i: v?n ti?u thuy?t, truy?n ng?n, ph�ng s? mang h�nh th?c kh?u ng?, k?ch h�a, th�n m?t, su?ng s� trong kho?ng c�ch g?n, l?i th? v? c? b?n l� mang h�nh th?c ?i?u n�i ??y gi?ng ?i?u gi�i b�y, t�m t�nh.

M?t y?u t? quan tr?ng n?a c?a phong c�ch l� c�ch b? c?c, k?t c?u, t? ch?c n?i dung t�c ph?m, th? hi?n c�ch c?m th? c?a t�c gi? l� ng??i ??c ki?u m?i. ?i?u n?i b?t c?a v?n h?c giai ?o?n n�y l� k?t c?u m?, m? t? gi?a ch?ng v� k?t th�c l?ng. V?n ?� v?y m� th? c?ng v?y.

Nh?ng ??c ?i?m tr�n ?�y x�c ??nh phong c�ch th?i ??i c? b?n trong v?n h?c 1930 � 1945, cho ph�p ph�n bi?t n� v?i v?n h?c giai ?o?n tr??c v� sau ?�.

Phong c�ch th?i ??i c� nh?ng n�t truy?n th?ng nh?ng kh�ng ??ng nh?t, ngh?a l� b�n trong n� v?n c� s? ph�n h�a theo c�c y?u t? kh�c nhau nh? ph??ng ph�p s�ng t�c, c� t�nh s�ng t?o, khuynh h??ng t? t??ng x� h?i, th?m m?. Nh?ng phong c�ch th?i ??i ?� x�y d?ng tr�n n?n t?ng tr?ng th�i v?n h�a x� h?i r?ng l?n n�n c� t�nh th?ng nh?t kh�ng th? b�c b?.

Phong c�ch v?n h?c d�n t?c kh�ng ??n gi?n ch? l� t�nh ??c ?�o d�n t?c v? ?? t�i, ch? th?, ng�n ng?, th? lo?i m� c�n l� quy lu?t ri�ng c?a s�ng t?o ngh? thu?t. Phong c�ch d�n t?c qua c�c th?i k? ??u c� s? ??i thay v� ph�t tri?n, cho n�n theo Sokolov, c� th? n�i ??n c�c phong c�ch d�n t?c.

C?ng v?y, phong c�ch tr�o l?u tuy m?t m?t c� ph?m vi bao qu�t nh? h?n phong c�ch th?i ??i v� d�n t?c, song x�t v? m?t kh�c n� l?i r?ng h?n, c� t?m v�c qu?c t?. Phong c�ch th?i ??i trong giai ?o?n t?ng c??ng giao l?u qu?c t? c?ng c� t?m v�c qu?c t?. Trong c�c t??ng quan ?�, d�n t?c l� ph?m tr� c� s? k?t tinh phong c�ch th?i ??i v� tr�o l?u. Khi x�t t?i phong c�ch chung, thi?t ngh? ph?i t�nh ??n c�c t??ng quan ?y v?i nhau m?i l�m s�ng t? m?t phong c�ch n�o ?�.

X�t v? b?n ch?t c?a phong c�ch, cho ??n nay c� nhi?u c�ch th? hi?n kh�c nhau. Tuy nhi�n c� th? nh�n phong c�ch theo b?n ph??ng di?n li�n quan ch?t ch? v?i nhau nh? sau.

1. Phong c�ch l� d?u hi?u ??c ?�o, kh�ng l?p l?i, ?�nh d?u ph?m ch?t th?m m? ri�ng bi?t c?a m?t hi?n t??ng v?n h?c n�o ?�. Phong c�ch ho?c l� �con ng??i�, l� s? s�ng t?o, s? m?i m? l�m n�n v? ri�ng bi?t �t th?y hi?n t??ng v?n h?c kh�c nh?ng l?i nh?t qu�n, xu?t hi?n th??ng xuy�n ? hi?n t??ng v?n h?c c? th?. C?n hi?u r?ng s? b?n v?ng, nh?t qu�n n�i ? ?�y l� n�i t? c�i c?t l�i, c�i trong b?n ch?t, c�n trong qu� tr�nh tri?n khai th� phong c�ch l?i ?�i h?i s? ?a d?ng v� ??i m?i. Mu?n ??t ???c y�u c?u ?y, phong c�ch c?n ph?i c� ph?m ch?t th?m m?, ngh?a l� khi n�i t?i m?t hi?n t??ng v?n h?c n�o ?� c� phong c�ch th� hi?n t??ng v?n h?c ?y ph?i mang l?i cho ng??i ??c, ng??i xem, ng??i nghe m?t s? h??ng th? th?m m? d?i d�o. ? ?�y c?ng c?n l?u � th�m m?t ?i?m: phong c�ch ph?i c� ph?m ch?t th?m m? nh?ng ph?m ch?t n�y kh�ng ch? thu?n t�y v? m?t h�nh th?c, k? thu?t m� t�y thu?c v�o t?ng tr??ng h?p c? th? n� s? bi?u hi?n ch? y?u ? ph?m vi n?i dung hay ph?m vi h�nh th?c.

2. Phong c�ch l� ph?m ch?t c?a ch�nh th?. Khi ??nh ngh?a v? phong c�ch, d� c� th? ???c di?n ??t b?ng nhi?u c�ch kh�c nhau, nh?ng c�c ??nh ngh?a ?� ??u ?? c?p ??n �t�nh h? th?ng�, �t�nh th?ng nh?t�, �t�nh t?ng h�a�,�?i?u n�y ch?ng t?, phong c�ch l� ph?m ch?t c?a h? th?ng th? hi?n qua c�c y?u t? ch? kh�ng ph?i ph?m ch?t do t?ng c?ng c�c thu?c t�nh c?a c�c b? ph?n c?a t�c ph?m. Phong c�ch l� ph?m ch?t xuy�n su?t qua c�c y?u t? t�c ph?m, qua c�c t�c ph?m c?a m?t t�c gi? ho?c c�c t�c gi? c?a m?t tr�o l?u ngh? thu?t. Ngay c? khi n�i phong c�ch ngh? thu?t l� t�nh ??c ?�o c?a h�nh th?c ngh? thu?t th� c?ng ph?i th?y r?ng ?� kh�ng ph?i l� h�nh th?c c? th? c?a m?t t�c ph?m c? th?, c� bi?t m� l� c�i h�nh th?c ???c l?p ?i l?p l?i, v?a th?ng nh?t v?a ?a d?ng trong nhi?u t�c ph?m kh�c nhau c?a m?t nh� v?n, m?t tr??ng ph�i hay m?t th?i ??i v?n h?c, ngh? thu?t (khi ch�ng ta n�i v? phong c�ch Nguy?n Tu�n, phong c�ch Th? m?i Vi?t Nam giai ?o?n 1932- 1945,v.v�l� ??ng tr�n quan ni?m n�y). V� th?, c� th? n�i phong c�ch ngh? thu?t l� h�nh th?c si�u h�nh th?c c? th? c?a s�ng t�c ngh? thu?t.

3. Phong c�ch l� ph?m ch?t t??ng ??i ?n ??nh c?a s�ng t�c. C�c ??c ?i?m c?a n� ???c l?p ?i l?p l?i t??ng ??i th??ng xuy�n, �t thay ??i. Nh?ng ?�y l� ?n ??nh trong s? phong ph� ?a d?ng, c� bi?n ??i ch? kh�ng ph?i l� s? l?p l?i gi?n ??n, ngh�o n�n. Tuy nhi�n c?n l?u � r?ng s? ?n ??nh l� c? b?n, nh? th? n� m?i tr? th�nh phong c�ch ?? ph�n bi?t v?i c�c phong c�ch kh�c. Ch?ng h?n, c� th? n�i t?i phong c�ch tr? t�nh c?a T? H?u b?i n�t tr? t�nh n�y v? c? b?n l� ?n ??nh, ???c l?p ?i l?p l?i t??ng ??i thu?ng xuy�n trong c�c s�ng t�c c?a �ng. Nh?ng tr? t�nh trong T? ?y kh�ng ho�n to�n gi?ng tr? t�nh trong Vi?t B?c, n� c?ng kh�c v?i trong Gi� l?ng, Ra tr?n, v� ??c bi?t l� kh�c v?i tr? t�nh trong M?t ti?ng ??n.

4. Phong c�ch l� h�nh th?c c?a ch? th?. Phong c�ch l� g??ng m?t tinh th?n, Buffon ?� t?ng kh?ng ??nh: phong c�ch l� b?n th�n con ng??i. D? nhi�n, ng??i ? ?�y kh�ng ph?i l� con ng??i tr?u t??ng, chung chung m� l� ng??i v?i nh?ng ph?m ch?t tr� tu?, t�nh c?m, c� t�nh c? th?. Nh?ng c?ng kh�ng th? gi?n ??n coi v?n nh? con ng??i m� ?� l� t�i n?ng t? duy, t? ch?c c?a con ng??i. M.Bakhtin kh?ng ??nh t�nh t�ch c?c c?a ch? th? trong s�ng h�nh th?c, kh?ng ??nh c�i nh�n m?i l� y?u t? c?n b?n c?a phong c�ch ngh? thu?t. M. Prust, D.S. Likhachov c?ng ??ng t�nh v?i quan ni?m n�y. T? duy, h? h�nh t? duy, th�i ?? c?m x�c, quan ni?m gi� tr? t?o th�nh h�nh th?c c?m nh?n c?a ch? th?. H�nh th?c c?m nh?n c?a ch? th? d?n ??n nh?ng ph�t hi?n m?i v? h�nh th?c, b�t ph�p, k? thu?t, t?o th�nh n?n t?ng c?a phong c�ch. Nh� nghi�n c?u v?n h?c Trung Qu?c L� Tr?ch H?u cho r?ng l?ch s? c?a phong c�ch l� l?ch s? t�m l� c?m nh?n c?a nh�n lo?i hay d�n t?c. ?� l� h�nh th?c c?a ch? th?, cho n�n phong c�ch c� quan h? m?t thi?t v?i ph??ng ph�p ngh? thu?t.

Nh? v?y c� th? hi?u, b?n ch?t ngh? thu?t, th?m m? c?a phong c�ch l�: kh�ng ph?i m?i h�nh th?c c?a ch? th? t?o th�nh phong c�ch m� l� c�c h�nh th?c ch? th? t?o th�nh gi� tr? ngh? thu?t. V� th?, Viper, Sokolov ??u cho r?ng c� nh?ng t�c ph?m kh�ng c� phong c�ch, c� nh?ng giai ?o?n giao th?i kh�ng c� phong c�ch.

*

* *

T? nh?ng ph�n t�ch tr�n ?�y c� th? th?y, khi ?? c?p ??n v?n ?? phong c�ch th� kh�ng ch? n�i ??n m?t c?p ?? phong c�ch nh� v?n hay phong c�ch t�c ph?m m� c�n ph?i nghi�n c?u k? c�ng c�c c?p ?? kh�c nh? phong c�ch th?i ??i, phong c�ch tr�o l?u, tr??ng ph�i�T? phong c�ch c� nh�n nh� v?n ??n phong c�ch th?i ??i, tr�o l?u ??u ???c soi r?i d??i �nh s�ng c?a phong c�ch chung. V� d?, khi ch�ng ta n�i ??n phong c�ch hi?n th?c ch?ng h?n. Ch? ngh?a hi?n th?c v?i t? c�ch l� m?t tr�o l?u v?n h?c, ngo�i s? th?ng nh?t v? ph??ng ph�p s�ng t�c c�n c� s? th?ng nh?t v? phong c�ch. Tr??c h?t l� chi ti?t ch�n th?c c?a ??i s?ng h�ng ng�y d�ng ?? d?t n�n b?c tranh ??i s?ng nh? n� v?n c� � ?�y l� nguy�n t?c m� t? n�n n� thu?c ph?m tr� phong c�ch. ??c ?i?m th? hai, nh? Engels n�i, ch? ngh?a hi?n th?c kh�ng mu?n b?c l? khuynh h??ng m?t c�c l? li?u m� mu?n n� ???c to�t ra t? t�nh hu?ng ?�y l� thu?c ph??ng th?c thuy?t ph?c ng??i ??c v� ph??ng th?c bi?u hi?n c�ch chi?m l?nh ??i s?ng nh? M.B. Khravchenko t?ng n�i. M?t ??c ?i?m n?a c?a phong c�ch hi?n th?c, theo D.S Likhachov di?n ??t, l� kho?ng c�ch g?n g?i c?a ng??i k? ??i v?i nh�n v?t, th�m nh?p v�o n?i t�m, k? t? b�n trong. ??c ?i?m cu?i c�ng l� s? b?c l? y?u t? c� nh�n v� phong c�ch c� nh�n nh� v?n.

??c ?i?m phong c�ch chung n�y l�m cho hi?n t??ng phong c�ch c� nh�n c?a tr�o l?u hi?n th?c phong ph� v� ?a d?ng ch?a t?ng c�. Hay khi ch�ng ta n�i phong c�ch th?i ??i c?ng v?y. Kh�i ni?m phong c�ch th?i ??i d�ng ?? ch? m?t phong c�ch chung, phong c�ch l?n bao tr�m m?i th? lo?i trong m?t lo?i h�nh, m?i lo?i h�nh trong th?i ??i ?y. S? bao tr�m n�y kh�ng ch? ? m?t qu?c gia, d�n t?c m� n� ch?a ??ng t�nh ch?t xuy�n d�n t?c, xuy�n qu?c gia c�ng ch?u s? chi ph?i chung c?a m?t � th?c h? nh?t ??nh, v� d? nh? � th?c h? t�n gi�o trong phong c�ch Gotic bao tr�m h?u h?t c�c d�n t?c t? ph??ng T�y ??n ph??ng ?�ng, hay � th?c h? v� s?n trong phong c�ch th?i ??i c?a c�c n?n v?n h?c ngh? thu?t t? th?p ni�n 20 ??n th?p ni�n 90 c?a th? k? XX ? c�c n??c Nga, Trung Qu?c, Vi?t Na, Cu Ba, v..v�.

Th?c t? n�y khi?n ch�ng ta ngh? r?ng, kh�ng th? nghi�n c?u k? c�ng v?n ?? phong c�ch chung c?a v?n h?c. Ng??c l?i, ch�ng t�i cho r?ng c?n ph?i th?c hi?n h�nh tr�nh �?i t�m� n� m?t c�ch c?n tr?ng ?? cho th?y, s�ng t�c v?n h?c trong m?t th?i ??i n�o ?�, m?t d�n t?c n�o ?� kh�ng ph?i l� t?ng c?ng gi?n ??n c�c phong c�ch c� nh�n ?a d?ng m� gi?a ch�ng c� m?i li�n h? n?i t?i t?o th�nh m?t phong c�ch bao tr�m l�n c�c phong c�ch c� nh�n ta c� th? g?i l� phong c�ch chung c?a v?n h?c.

(??ng trong T?p ch� NGHI�N C?U V?N H?C, S? 2/2008)

Last modified: Wednesday, 23 November 2011, 09:49 AM